De ijkmeesters-generaal, hun merken en jaarletters

  Goedkeuringsmerk van de ijk- en justeermeester-generaal in de Noordelijke Nederlanden.

Voor de Noordelijke Nederlanden werd in het muntplacaat van Leicester bepaald dat de ijkmeester de gewichten en balansen na justering moest ijken 'met syn teecken dat hij daertoe sal gebruycken ende daer beneffens oock met een ander teecken van een Leeuwken' Waarschijnlijk stempelde Van de Gheere de gewichten met een leeuw in het schildje. (zie afbeelding hieronder) en een letter L als zijn eigen merk. Deze merken komen voor op een pijlgewicht in het Rijsmuseum te Amsterdam en op de Zeeuwse dormant. Op het Amsterdamse gewicht is de Romeinse kapitaal L direkt onder de leeuw afgeslagen maar op de Zeeuwse dormant niet. Over het stempelen van de gewichten schrijft het muntplacaat van de Staten van Holland van 1603 voor 'ende deselve gejusteert zynde, ycken met haer teecken dat sy daertoe sullen ghebrruyken, end dear beneffens oock een ander teecken van 't Wapen van Hollant ofte West-Vrieslandt'. Bij latere ijkmeesters-generaal Gerrit Geens en beide Groengraften komt het eigen merk, die initialen, steeds naast of rond de leeuw voor, maar het is nog niet één stempel. Dit geschiedde voor het eerst onder Abraham Groengraft, en wel met een stempel waarmee de tekens verdiept werden afgedrukt. Dit werd later alleen nog toegepast door  l'Admiraal als ijkmeester-generaal van de gehele Unie. De latere 'leeuwstempels' geven een verhoogd beeld.

  Goedkeuringsmerk van de ijk- en justeermeester-generaal in de Zuidelijke Nederlanden

Volgens de instructie die l'Admiraal ontving moest hij op de gewichten zijn eigen teken en een leeuw met zeven pijlen afslaan. Op de ijkmerken  van l'Admiraal, Le Cointe en de beide Nagels houdt de leeuw een zwaard en een pijlbundel in zijn klauwen. Die pijlbundel werd trouwens al eerder genoemd in het muntplacaat van de Staten van Holland van 1606. Daar wordt als ijkmerk voorgeschreven 'een ander teecken met een bos met pyltgens'. Op de trooise gewichten, die door de ijkmeester-genraal onderzocht werden, sloeg deze alleen de eerste keer zijn ijkmerk af, soms ook een Franse lelie. Bijzondere standaardgewichten, waaraan hoge eisen gesteld moesten worden werden elk jaar gecontroleerd en zo nodig gejusteerd. Als goedkeuringsmerk werd in zowel de Zuidelijke als in de Noordelijke Nederlanden gebruik gemaakt van een jaartal of wel van een jaarletter. 16e eeuwse jaartallen werden gewoonlijk slechts met de laatste twee cijfers aangegeven. Van de jaarletters uit de Zuidelijke Nederlanden is helaas nog steeds weinig bekend. Van de Noordelijke Nederlanden wel.

IJk- en justeermeesters-generaal van de Verenigde Zeventien Provinciën.

    Leonard van de Gheere
werd door Keizer Karel V op 19 augustus 1523 aangesteld tot ijk- en justeermeester-generaal van het trooise gewicht. Het enige nog van hem bekende merkteken komt voor op een enkel muntgewicht; het vuurstraal bovenaan duidt op de waardigheid van de ijk- en justeermeester-generaal, de hand daaronder is het teken voor de stad Antwerpen, waar hij resideerde.

  Lenaert van de Gheere
Na zijn overlijden werd door Koning Philips II op 3 februari 1578 zijn kleinzoon
Lenaert van de Gheere (III) aangesteld. Hij woonde in 1584 in 'de Gulden Balanche' aan de oostzijde van de Doornickstraat in Antwerpen. Na de val van Antwerpen in 1583 vluchtte hij naar Middelburg, waar hij reeds vroeger zakelijke relaties had met de Munt (1581 en 1585).  Vrij snel daarna vestigde hij zich in Amsterdam. Ook van hem zijn munt gewichten bekend.

IJk- en justeermeesters van de Spaans-Oostenrijkse Nederlanden 1589-1716

Brabant
De ijk- en justeermeester, die na de val van Antwerpen achtereenvolgens voor de provincie Brabant benoemd werden zijn;

  Gheeraert Gheens (I) 1585-1589
Vluchtte in 1559 naar Hamburg en verstigde zich vervolgens in 1598 te Amsterdam. 
De afbeelding is die van zijn muntgewichtmerk.

  Cornelis Janssen 1589-1604
Afkomstig uit Breda, werd 23 juni 1564 poorter van Antwerpen.
Benoemd tot ijk- en justeermeester-generaal op 8 november 1589, waarschijnlijk tot 1604.

  Jan van Vletynghe 1605-1609
Was afkomstig uit Brugge.

  Willem van Langenberch 1610-1619
Afkomstig uit Keulen, uit een balansenmakers familie; poorter van Antwerpen in 1577.

Tussen Willem van Langenberch en Peester Herck moet nog een ijk- en justeermeester-generaal geweest zijn. Echter wie dat is geweest, is tot op heden niet bekend.

  Peeter Herck
1642 tot ?

  Peeter Herck
zoon van voorgaande van ? tot 1717.

  Gilles Lambert Delmotte
1717-1765 verplaatste zijn zetel naar Brussel.

  Jacques Delmotte
zoon van voorgaande 1765-1792.

Vlaanderen

  Jacques Verhouve 
1618-1653 te Brugge.

  Antoine van Diest
1654-1659.

Lenaert Somers
1663-1689 gehuwd met de weduwe van A. van Diest.

      Jan Somers zoon
van voorgaande 1700-1716

  Louis van Hoeninghen
Artesië (Artois)
Louis van Hoeninghen 1624-1641
In 1641 werd het Graafschap Artesië bij Frankrijk ingelijfd.

IJk- en justeermeesters-generaal van Holland en West Friesland

  Lenaert van Gheere (III)
was van 1578 tot 1585 door de Koning benoemde ijk- en justeermeester-generaal van de Verenigde Zeventien Provinciën. Na zijn verzoek van 11 september 1586 werd hij aangesteld als eerste ijk- en justeermeester-generaal van Holland en West Friesland. Hij schijnt vóór 1598 in Amsterdam gestorven te zijn.

  Lenaert van Gheere (IV)
zoon van (I) werd 7 januari 1604 benoemd. Overleden oktober 1621.

    Gerrit Gheens (II)
zoon van de voormalige ijk- en justeermeester-generaal van Brabant en geboren in Hamburg, werd 11 december 1624 aangesteld. Gestorven te Amsterdam op 22 januari 1658

(Afbeelding ijkmeester teken volgt).
Roelof van der Schure, benoemd 26 november 1659 en reeds op 3 maart 1660 gestorven. Daarom is wellicht geen ijkmerk van hem bekend.

  Johannes Andries Groengraft
werd eerst aangesteld op 17 april 1670 en is begraven te Amsterdam op 20 november 1700. IJkmerk als Gerrit Gheens (II), echter met een I boven het schild. Ook komt voor een Y in plaats van de I, wellicht is deze later afgeslagen bij het ijkmerk van Gerrit Gheens (II).

  Abraham Groengraft
zoon van Johannes Andries Groengraft, werd aangesteld 23 januari 1701 en overleed 20 januari 1745. Hij gebruikte een apart ijkmerk voor Amsterdams en Brabants gewicht.

1.   2.